“Heldutasuneko lehenengo lana izango da hurrengo liburua”
Hemen elkarrizketa, oso-osorik.
Mugalari, 07/03/31
Bitartean heldu eskutik euskaraz idatzi den poema libururik garrantzitsuenetakoa da, zalantzarik gabe. Eta Kirmen Uribe poeta gisa ezagun egin duena. Ingelesez argitaratu dute berriki, Meanwhile Take My Hand, AEBtako Graywolf argitaletxe indartsuan. Horren aitzakian, ondarrutarrarekin elkartu gara, ziklo baten akabera izan daitekeenaz hitz egiteko. Apirilaren 9an egingo da liburuaren aurkezpena, Manhattango areto batean. Eta hortik aurrera birak ez du etenik izango: Brooklyn, Boston, Washington edota New Jersey bisitatuko ditu. Uriberen hitzetan, AEBtako egonaldiak “gauza asko argitu” eta idazten ari den liburuan “eragin zuzena izango du”, ezohiko egoeretan pizten baitira “idazleak beharrezko dituen argiak”.
2001ean argitaratu zen Bitartean heldu eskutik. Espero al zenuen gerora ekarri duen soka luzea? Ez, inondik inora. Liburua argitaratzea bakarrik sekulako pausua izan zen niretzat, errespetu handia ematen zidan. Urtebete lehenago egin genuen Bar Puerto ikuskizuna eta erosoago sentitzen nintzen horretan, musikariekin batera lan egiten. Liburua azken pausua izan zen: lehendabizi errezitaldiak izan ziren, diskoa etorri zen gero eta liburua azkenik. Hala ere, oso argi neukan poetika berri bat egin nahi nuela. Ez nuen poemak batu eta bilduma soila osatu nahi, gauzak esateko modu berri bat azaldu nahi nuen. Umiltasunez, baina bai, poetika berri bat, ordura arte egiten zen poesiatik aldenduko zena. Poesia argiago bat bilatu nuen, narratiboagoa, urbanoagoa. Hori izan zen nire asmoa.
Bakarra? Ez, bazeuden motibazio pertsonalak ere. Egoera zaila bizi izan genuen familian eta egoera horri emandako erantzuna ere bada. Baina azkenean liburuak berak eman dit babesa, konfiantza bidean aurrera jarraitzeko. Bai bizitzan, bai literaturan. Bitxia da zer gertatu den: babesa eta konfiantza ematen zizkidan familiako kide bat galdu nuen eta liburuak hartu du bere papera. Noski, ezin da liburu bat pertsona batekin konparatu, baina liburuak asko eman dit, nire bizitza aldatu egin du eta konfiantza eta babesa eman dizkit batez ere. Min batetik sortutako liburua da eta zenbat poz eman didan!
Azkena, berriki AEBtan argitaratu den ingelesezko itzulpena. Bai, sekulako jauzia da. Gainera ez da izan aurrez prestatutako gauza bat, pausoka joan dena baizik: euskaraz publikatu zen, gazteleraz, frantsesez gero eta azkena ingelesezko itzulpena kaleratzea izan da. Itzulpen bakoitzak, itsasora botatzen diren harrien moduan, bere uhinak sortu ditu. Ingelesekoa, agian, uretara bota dudan harririk potoloena izan da. Elizabeth Macklin itzultzailea hasi zen poemak itzultzen, aldizkarietara bidaltzen eta azkenean sortu da hango argitaletxe baten interesa. Gure aitak esaten zidan, askotan egon behar dela arrain handiaren zain, presak ez direla onak, eta arrantzaleak badaki zain egoten arraina etorri arte. Zain egon gara, azkenean argitaletxe handi eta on bat etorri den arte.
Zer suposatzen du horrek guztiak zuretzat? Salto handia da, gure kulturarentzat ere bai, eta erakusten du pixkanaka bagoazela normalizatzen. Poema liburu bat ikustea euskaratik ingelesera zuzenean itzulia eta AEBtako liburu-dendetan, jauzi handia da denontzat. Ni esker onekoa naiz eta badakit jende askok egin duela lan gure aurretik, Arestigandik hasi eta Atxaga, Sarrionandiaren belaunaldiarekin jarraituz. Badakit aurretik egin den lan horregatik argitaratu dudala orain nik ingelesez eta AEBtan. 30 urteko prozesu baten ondorioa da beraz eta ez balira aurreko horiek egon nik ez nuen itzulpen hau argitaratuko. Arestiren garaian euskara gauza txikia zen, baina orain prest gaude kanpora ateratzeko.
Kanpokoek ezer aitortu beharrik izan gabe ere, etxean bertan hasieratik izan zuen harrera ezin hobea. Aurretik jakin-min bat bazegoela esango nuke nik, Bar Puertorekin, prentsako zutabeekin. Bitartean heldu eskutik atera zenean giro bat zegoen, gose bat, jendeak nahi zuen zer edo zer liburu formatuan. Gabonetarako jadanik ez zegoen libururik, publikatu eta berehala agortu zen. Jendeak ahoz aho zerabilen “erosi liburu hau, zerbait badu-eta”. Inportantea da irakurlegoaren onarpena izatea hasieratik, kontrako bidetik baino. Ez ingelesez atera delako orain mundu guztia liburua irakurtzera. Niri gustatzen zait, lehenengo gure irakurlegoa eta gero joan dadila handitzen. Lasaitasuna ematen dit ikusteak gure artean ere harrera ona izan duela hasieratik.
Liburua bereziki zaintzen duen idazlea zara, ezta? Bai eta berariaz egiten dut. Mende berri honen hasieran gauzak asko aldatu dira literaturan, poesia idazteko modua, baina baita poesia jendearengana hurreratzeko modua ere. Orduan, nik hasieratik izan dut esparru desberdinetako jendearekin lan egiteko kuriositate hori. Eta gero liburuari babes bat eman behar zaiola uste dut, ahalik eta argien azal dadila jendearen aurrean. Liburuaren ubera luzatu, bestela dendetan galdu egiten baita. Gure garaian ez zen hain ohikoa akaso, baina Europa osoan dago jendaurrekoak egiteko ohitura. AEBtan ere, badago poesia jendaurrean irakurtzen duen mugimendu bat, Spoken Word izenekoa: asko dira errezitatu bakarrik egiten duten poetak, libururik argitaratu beharrik gabe. Poesia genero txiki, elitista bilakatzeari erreakzio bat da, poesia kalera ateratzeko modu bat.
Aipatu dugu ingelesezko edizioa, Elizabeth Macklin itzultzailearen garrantzia. Nik uste onena dela itzultzaileak egotea eta liburuak itzultzea, eta bide horretatik goaz. Elizabeth-en lana pausu bat da bide horretan, euskaratik ingelesera zuzenean itzuli du liburua. Duela hogei urte ez zegoen hori egiteko gai zen itzultzailerik. Nire hizkuntza literarioa euskara da eta gustatzen zait itzultzaileari bere lana egiten uztea, liburua barneratu eta gero ateratzea. Elizabeth-ek lan bikaina egin du, poeta da eta nabari da poeta dela, edertu egin baitu liburua. Ez da erraza poema liburu bat itzultzea eta bide horiek lagundu beharko genituzke, itzultzaileak sortu, trebatu.
Ez duzu politika instituzional baten beharra ikusten? Arreta egon beharko luke. Ez naiz laguntzen oso zale, nahiago dut gauzak naturalago izan daitezen. Aje bat ikusten diot gehiegizko babesari: publikazioaren erdia ordaintzen dizute bai, baina gero kanpoko argitaletxeak ez du arretarik jartzen liburuan eta hortxe geratzen da. Nahiago dut bide naturalago bat, kanpoko argitaletxea arduratzea itzulpenarekin, publikazioarekin, eta berak hartzea arriskuak liburua zabaltzean. Badakit kasurik gehienetan hori ezinezkoa dela eta behar direla laguntza batzuk, baina konformismoan erori gabe. Europako literatura txikiekin ikusten da hori, publikatzen dituzte liburuak ingelesez, baina noraino iristen dira idazle horiek? Baina, dudarik gabe, babesa eman behar zaie itzultzaileei, sekulako lana egiten ari baitira bi norabideetan.
Ez dira asko gure mugetatik kanpo ibiltzen diren euskal idazleak. Literaturaren enbaxadore lanak egitea egokituko zitzaizun, noski. Enbaxadore izatearena gehiegi iruditzen zait. Galdetzen badidate hizkuntza edo kulturari buruz, bada, hitz egiten dut, baina gero argi utziz horko poemak nireak direla eta badaudela beste hainbat eta hainbat idazle ere. Argi daukat euskarak egin nauela idazle eta New Yorkera joan banaiz izan da euskarak ematen didan mundu ikuspegiarekin, baina baita euskarari esker ere. Euskaraz sortzen dut eta, beraz, hizkuntza horri esker naiz naizena. Euskarak oso harrera ona du kanpoan, galdetzen didate nola iraun dugun bizirik milaka urtean eta nola gai garen hainbeste mila urteko hizkuntza batean gaur eguneko gauzez aritzeko. Jendeak aniztasunean sinesten du hemendik kanpo. Estatu espainiarra presio lapiko bat da, baina lapiko horretatik kanpo gauzak beste era batera ikusten dira eta politikak ez dauka ia pisurik. Inportantea da idazlea, hizkuntza bera. Askotan gehiegi begiratu dugu Madrilera, baina kanpoan harremanak normalagoak dira, ez daude kutsatuta, eta hori eskertzen da.
Batzuek dioten bezala, zerbait sendatzen al du atzerrian zehar ibiltzeak? Edo bestela esanda, zer irakatsi dizu hor barrena ibiltzeak? Alde batetik, zeure jatorria maitatzen. Gogoratzen naiz Milosz-ekin. AEBtan bizi izan zen hainbat hamarkadatan, baina polonieraz idazten jarraitu zuen eta Poloniara begira egon zen beti. Kanpora ateratzeak zeure herria maitatzen erakusten dizu. Eta beste alde batetik, kanpoko eragin horiez guztiez ikasten. Ikusten duzu kanpoan zu bezala pentsatzen duen jendea badela, beste toki batean jaio arren. Eta gero, nolako gauza kaxkarretan galtzen dugun denbora hemen eta nolako diskusio azalekoetan pasatzen ditugun orduak eta orduak. Askotan euskal literaturaren barnean dauden eztabaidak egiturari buruzkoak dira, ez literaturari buruzkoak, eta denbora eta energia asko galtzen dugu horretan, sortzen eman beharrean.
30 urterekin kaleratu zenuen, aurretik Euskal filologia eta Literatura konparatua Italian egin ostean. Ezinbesteko irizten al diozu idazlearen formatzeari? Auden-ek esan zuen bezala, idazlearen bizitzan oso inportantea da formazioa. Orain konturatzen naiz zeinen inportantea izan zen niretzat Italiako egonaldi hura, zenbat ikasi nuen han. Goizaldeko ordu txikietara arte egoten nintzen irakurtzen, notak hartzen. Horrek gero laguntzen dizu era batera ez idazten, egin dena ez errepikatzen, gauza berriak egiten.
Bitartean heldu eskutikek ez zuen 2002ko Euskadi Saria irabazi. (Barre egiten du) Begiratzen dituzu XIX. mendeko lore-jokoetako sariketak eta hor agertzen dira gerora inork gogoratzen ez dituen idazleak. Eta ikusten duzu Etxahun Barkoxe, adibidez, ez zutela saritu, azkena geratu zela! Etxahun, aldiz, oso bizirik dago gaur egunean. Sariketekin gertatzen da batzutan asmatzen dutela eta ez dutela asmatzen besteetan. Hala ere, kezka handi bat dago idazleen artean eta oso kontuan hartu behar da hori. 2002an, Sarrionandiaren Lagun izoztua ere tartean zen eta ez zioten saririk eman. Baina hori gertatzen da hainbat sariketetan. Woody Allen-ek ez du inoiz Oscar saria irabazi!
Poesiaz gain, bestelako lanak ere argitaratu izan dituzu, saioak, gazteentzako literatura. Bestearen itzalean geratu ote diren… Bai, beste genero batzuk landu ditut, oso lotsati. Poesian neure buruaz seguruago nago. Saiakera landu nuen, baina ez da nire mundua. Fikzioan Garmendia saila egin dut eta haur literaturako beste ipuintxo pare bat. Garmendiarekin ahalegin handia egin nuen idazketa aurretik generoa ezagutzeko eta gogoeta egiteko. Ikusi nuen bide errealista landua zegoela, ongi landua, eta fantasiara salto egitea erabaki nuen. Poesia ere ager zedila nahi nuen, poema garbiak, tradiziozkoak, eta gaztetxoek irakur zitzatela modu naturalean.
Eta Portukoplak? Itzulera bat da. Orain arte egin dudan lana berrizalea izan da: esperimentazio agertzen da, pop kultura… baina tradiziora itzuli nahi nuen, nire haurtzarora, eta kostaldera, nire sorterrira. Niretzat oso garrantzitsua da tradizioa. Jende askok galdetzen dit idazle gaztea izanik tradizioari diodan atxikimenduagatik. Beharrezkoa dugu gure tradizioa, euskal tradizioa den moduan onartzea eta baloratzea. Eta Portukoplak hori da, jende arruntaren kantak, izenik gabeko jendeak sortutako kantak. Haurtzaroan entzuten nituen kanta horiek jaso eta saiakera antzera planteatu, oroitzapenekin, antropologia kontuekin, ipuinekin… miszelanea moduko bat da. Kontrastea gustatzen zaion pertsona naiz, beti alde batera eta bestera, iragana-etorkizuna, tradizioa-modernitatea, herria-hiria. Beti ari naiz kontrasteen artean jokatzen.
Idazten ari zaren nobela horrek itxiko al du Bitartean heldu eskutik-en zikloa? Ez, zikloa ixten du ingelesezko itzulpenak. Eta berria hasi da dagoeneko Portukoplak lanarekin. Nire bizitzako garai baten itxiera da, gaztaroko urteena. Barruan sentitzen dut heldutasuneko urteak iritsi direla eta heldutasuneko lehenengo lana izango da ateratzen dudan hurrengo liburua. Garai horri ekiteko oso indartsu nagoela uste dut eta beharbada izango da neure benetako neurria emango dudan garaia. Poema liburuak asko markatu, asko eman dit, baina orain datorren liburuan gehiago emango dudala iruditzen zait. Jauzi bat eman nahi dut, idazketa aldetik, neure buruari esan “idatziko dut ahalik eta libururik onena”, Oraingo honetan ez diot neure buruari eutsi nahi, gehiago bustiko naiz.
Zerbait aurreratzerik bai? Egiten ari den liburua da, zatiak idatzita daude. Garcia Marquez-ek esan zuen “Cien años de soledad” idatzi aurretik nobela goitik behera diktatzeko gai zela eta ni ere puntu horretara iristen ari naiz. Nik uste dut liburuak buruan idazten direla. Baina horraino iritsi arte, asko irakurri dut, asko idatzi, frogak egin ditut, asko pentsatu dut, bizi ere egin dut, aldaketa asko egin… Nolanahi ere, badakit lan berriak ez duela izango Bitartean heldu eskutikek duen freskotasuna, ez dira agertuko bertako argi batzuk. Gaztaroan agian ez duzu ofiziorik, baina argi izpiak bai eta horiek hor daude, betirako.