TAPERWARE KOLEKTIBOA

Ez dugu ezer Felipe Juaristiren kritiken aurka. Baina alde ere ez.

Poetika

        Bost poeta, Rikardo Arregi Diaz de Heredia, Miren Agur Meabe, Joseba Sarrionandia, Castillo Suarez eta Kirmen Uribe bildu ditu Iban Zalduak liburu hau paratzeko. Antologia edo dena delako hauetan komenigarria izaten da hitzaurrea irakurtzea, asmoak eta helburuak zein diren jakiteko. Iban Zaldu narratzaile eder horrek idatzi du: “Ez dut sinesten poesia beste literatura-generoen gainetik dagoenik, inondik ere”. “Inondik ere” kategoriko hori gustatu egin zait, izugarri. Nik ere ez dut uste poesia beste literatura-generoen gainetik dagoenik, baina beste arrazoi batengatik. Poesia da literatura-genero bakarra eta gehiago ere esango nuke. Poesia artea da. Eta artea poesia da. Poesia ez den oro, artearen mugetatik kanpo dago. Beste kontua da modernidadearen pentsamendu arautzaileak poesiaren barruan jarri dituen sailak: eleberria, narrazioa, lirika eta abar. Beste kontua da gaur egun poesiaren esanahi murritza onartzea: poesiaren izenean hitz laua ez den guztia onartzea. Beste kontua da gaur egun poesiatzat jotzea, ikuspuntu estetiko edo artistikotik inondik ere poesiatzat har ez daitekeena. Beste kontua da poetak onartu egin duela nahasketa hori, eta konformatzen dela bertsoak egitearekin, metaforak pilatzearekin, hitzak esatearekin; onartu egin duela poesiaren estereotipoa. Horrelako zerbait, baina hitz desberdinez, esaten du Rikardo Arregi Diaz de Herediak, esaten duenean “esaten ez dudana da esaten dudana”. Poesiak mugetara jotzen du beti, argitik ilunera, ederretik zatarrera, baketik gerrara, pozetik tristurara, baretasunetik dardarara, ziurtasunetik zalantzara, hitzetik isiltasunera. Hori da artearen ibilbidea; horixe bera poesiak egin beharko lukeen ibilbidea, aurrekoen aldean desberdina izanik, aurrekoen arrastotik joanik. Orijinala izanik, “jatorria” ahantzi gabe. Poesia misterioa da oraindik; poesia harridura da; poesia ezkutaleku bat da; poesia hasiera da eta helburua; poesia dena da, edo bestela ez da ezer.

Hau ere idatzi genuen-eta…

Evari gure bigarren omenalditxoa:

Oso ohikoa ez bada ere, familia bereko hainbat kide sortzaile nabarmenak izan daitezkeenaren adibide dira Alfonso Sastre, Eva Forest eta hauen ondorengoak 

Estereotipoak pixkanaka puskatzen ari badira ere, indarrean dirau oraindik urte luzeetan zehar nabarmendu den gizonezko sortzailearena, atzetik emazte prestuaren nahiz familia osoaren “babesa” duen artistarena. Hauek bai artistak, lan zikina beste norbaitek egitea lortzen dutenak! Horren aurrean, ordea, badira etxe bakan batzuk, topikoen gainetik sorkuntzaren benetako habi bilakatu direnak. Horietako bat, zalantzarik gabe, Sastre-Forest familiarena dugu, letren munduan izen garrantzitsuak eman dituen familia emankorrarena. Ez dira asko izango gurean, etxeko lau pareten baitan hainbeste talentu biltzen duten sendiak.

Alfonso Sastrerengandik hasiko gara, ordena kronologikoa errespetatzearren. 1926. urteko otsailaren 20an Madrilen jaioa, antzerkigile gisa ezagun, aintzatetsi eta, azkenaldian, saritua da Alfonso Sastre (Ohorezko Max saria, Espainiako Letren Kixote saria, Donostiako Antzerki Feriaren Victoria Eugenia saria…). Egileak berak kontatzen duenez, modu bitxian piztu zitzaion liburuenganako maitasuna: “nire etxean ez zegoen liburutegi handirik. Aita aktorea nuen eta antzerki liburuxkak izan bazituen, baina ez, esaterako, olerki-libururik. Zoriak eraginda hasi nintzen ni olerkiak irakurtzen: Gerra Zibileko lehen hilabeteetan, gure etxe aurreko komentu bat erre egin zuten, eta su eman ziotenek leihotik behera bota zituzten bertako liburuak. Hamar urte neuzkan eta haietako liburu batzuk eraman nituen etxera. Esan daiteke beraz, nire bokazioa liburu-lapurreta batekin hasi zela”. Match Point filma ikusi duenak badaki, Woody Allenek gustura sinatuko lukeela zoriaren garrantziari buruzko pasarte hau.

Antzerkigintzan egindakoengatik famatu, baina poemak idazten hasi zen Alfonso Sastre gaztea, gaua argitzen zuen lanparapean. 2004an argitaratu zen Sastreren poemagintza biltzen duen lan mardula, Obra lírica y doméstica. Poemas completos izenekoa. Argitalpen horren karietara gainera, Mikelazulo elkartekoek omenalditxo xume baina hunkigarria egin zioten Sastreri. Olerki bilduma horretaz gain, lanik gomendagarrienen artean daude Escuadra hacia la muerte, (1953), La taberna fantástica, (1966), Jenofa Juncal (1983) edota Demasiado tarde para Filoctetes (1989) antzerki obrak. Saiakera eta narratiba lanak ahantzi gabe, noski.

Eva Forest ere letren munduan nabarmendu da batez ere, baina, bere hitzak erabiltzearren, “premiazko literaturan” fikziozkoan baino gehiago. Errealitate sozial eta politikoarekin estu lotutako idatziak izan dira Eva Forestenak: Operación Ogro (1974), Diario y cartas desde la cárcel (1975), Tortura y Democracia (1987) edota  Irak, ¿un desafío al nuevo orden mundial? (1999) horren adibide. Bere biografiari errepaso laburra emanez gero, Bartzelonan, familia anarkista batean jaio zela jakingo dugu. Aitak eskola errepresiorako erakundea zela zioenez, zoriontsu igaro zuen Evak haurtzaroa, eskolara joan gabe, etxeko lorategi handian.

Kazeta honi eskainitako elkarrizketa batean aitortu zuen bezala (ikus XIRIKA 99), medikuntzako ikasketen laugarren urtean hasi zen kontzientzia soziala hartzen, bi gazte hurbildu eta presoentzako sendagaiak eskatu zizkiotenean. “Baina, zer preso?” erantzun omen zien Forestek.

1955. urtean ezagutu zuten elkar Eva Forest eta Alfonso Sastrek. Harreman horretatik hiru seme-alaba jaio ziren. Honela idatzi zien Alfonso Sastrek Carabanchelgo kartzelan bahituta zeukaten garaian: “Salud Juan habanero!/ Salud Pablo romano!/ Salud oh Eva matritense!/ Escribo esta Balada/ en momentos muy graves/ pero sabed que creo/ en nuestro porvenir”. Rogelio Botanz kantautoreak poema hau eta beste hainbat oinarri hartuta disko eder eta gomendagarria atondu zuen 2004an: Rogelio Botanz canta a Alfonso Sastre.

Eta Sastre-Forest tandemak letren munduan jarraipena duela konfirmatzeko hortxe dugu adibide garbia: Pablo Sastre semea. Azken nobela argitaratu berri du Susarekin, Enpleguaren arbola, eta modu horretan ibilbide literario sendo eta, momentuz, behar bezala aitortu gabea zabaltzen ari dela konfirmatu du. Denborak jarriko al du bakoitza bere lekuan!

Orain dela pare bat urte egin genion elkarrizketa.

Oraindik ez dugu ahaztu.

EVA FOREST (1928-2007)

1928an Bartzelonan jaio arren, mundu erdia zeharkatu duen euskal herritarra dugu Eva Forest. Ofizioak ere hamaika izan ditu: idazle, kazetari, pentsalari, editore… baina oroz gain jendearengan eragin nahi izan du bere bizitza osoan zehar. Eta pentsamendu kritikoa sortu.  

Bartzelonan jaio zinen, familia anarkista batean eta bertan bizi batxilergoa amaitu arte. Zer oroitzapen duzu garai hartaz? 

Ongi gogoratzen dudana da haurtzaro zoriontsua izan nuela, oso ongi pasa nuen. Ez nintzen eskolara joan gurasoek uste baitzuten hobe zela eskolara ez joatea eta etxean ikastea. Denbora libre asko izan nuen, pentsatzeko denbora, hitz egiteko, irakurtzeko… terraza handi bat geneukan etxean eta han ematen nituen orduak eta orduak. Aita margolaria nuen eta bere estudioan ere izaten nintzen margolanak ikusten, koloreak nola sortzen zituen begiratzen. Apunteak hartzen zituen aitak, langileak fabrikatik ateratzen eta halako gai sozialak. Amarekin grebari buruz hitz egiten zuen, elkartasunari buruz eta nik hitz hauek imajinatu egiten nituen.

Etxetik bertatik beraz, jaso zenuen ezinegon hori? 

Munduan gauzak gertatzen zirela jasotzen nuen, baina ez nituen bizi tragedia handiak balira bezala. Garai hartan garatu nuen, ez bakarrik askatasunaren kontzeptua, baita independentziarena ere. Oso independentea izan naiz nire bizitzan zehar eta horregatik askatasunaz ari naizenean independentziari buruz ari naiz. Ideia honek gerora asko balio izan dit, dibertsitatean sinesteko, pertsona bakoitza pertsona desberdin bat dela ikusteko. Monotoniak izutu egiten nau. Independentzia honek gainera beste pertsona independenteekin elkartzera animatzen zaitu.

Eta, gerra garaia?  

Gerra bukatzen ari zela gauza komiko bat gertatu zen. Aita hil ziguten gerra garaian eta amak haurtzaindegi batean sartu ninduen. Han nengoela nazionalak sartu ziren. Etxera eraman ninduen amak baina arropen bila itzuli ginenean, gutaz arduratzen ziren andereño guztiak mojaz jantzita zeuden eta apaiza meza ematen. Gorrien eremuan kamuflatutako mojak ziren andereño haiek! Pasarte honek gertatzen ari zenaren ikuspegi karikatureskoa eman zidan. Nazionalen sarrera esperpento baten modura bizi izan nuen. Gerra ondoren beldur handia zegoen. Lehenengo jaunartzea ere gin beharra izan nuen, ordurako titi erraldoiak nituen arren! 50.000 gatetxok hartu genuen jaunartzea, Mussoliniren suhiaren aurrean! Dena groteskoa zen. Baina gertaera hauengatik beti ikusi izan dut etsaia zerbait beldurgarri baina era berean esperpentiko bezala. Inperialismo amerikarra begiratzea besterik ez dago. Etsaiari barre egin behar zaio!

Medikuntza ikasketak egitera gero, Madrilera. 

Bai, ongi pasa nuen Madrilen. Asko gustatzen zitzaidan medikuntza, gaixoen arazoak konpontzen laguntzen baitzuen. Kontuan hartu, ikasle mutilak 1.000 inguru izango zirela eta neskak, aldiz, 10 bat. Irakasle gehienak eskasak ziren. Irakasle batek neskak lehen lerroan jartzeko agintzen zuen eta hankak gurutzatu gabe gainera! Beste batek ilehoria eta altua nintzenez, alemaniartzat hartu eta unibertsitate barneko ikasle egin ninduen. Honen guztiaren erdian sentsibilitate soziala hasi nintzen garatzen. Karrerako laugarren urtean bi gazte hurbildu zitzaizkidan eta esan zidaten: “barneko ikaslea zarenez, preso dagoen jendearentzat sendagaiak eskura ditzakezu?”. Eta nik erantzun: “baina, zer preso?”. Orduan jakin nuen preso politikoak bazirela. Sendagaiak ematen hasi nintzen eta neure burua informatzen. Orduantxe hasi nintzen kontzientzia soziala eta politikoa hartzen.

Euskal Herriari buruz zer zenekien? 

Ezer ez, ezer ez. Garai hartan esaten zena besterik ez. Bueno, lagun on bat banuen, urnietarra eta kontatzen ziotena kontatzen zidan. Madrilera iritsi zenean beste nonbaitekoa zela uste zuen jendeak, gaztelaniaz zailtasun nahikotxorekin adierazten baitzen. Oso lagun egin ginen. 

1955. urtean Alfonso Sastre ezagutu zenuen. Gaur arte. 

Tertulia batera joaten ginen larunbat arratsaldetan. Zientziarekin erlazionatutako jendea joan ohi zen gehienbat baina honen bidez beste tertuli bateko jendea ezagutu nuen. Bertan egoten zen Alfonso.

Ezagutu zenuen eguna gogoratzen duzu? 

Bai noski. Tertulia honetako lagun batek “Escuadra hacia la muerte” ikustera eraman ninduen. Gogoan dut asko gustatu zitzaidala antzerki lana. Alfonsok dioenez gainera, autografoa eskatzera joan nintzaion amaieran, baina ni zirikatzeko esango du ziur aski! Kontu hau ez dugu oraindik argitu.

Asko bidaiatu duzu zure bizitzan zehar, Suedia, Sobietar Batasuna, Kuba, Irak. Bereziki markatu zaituen herrialde bat? 

Nire bizitzan klabea izan da Kubara 1966an egindako bidaia. Asko ikasi nuen bertan. Etxalde batean eman nituen lau hilabete, nekazariak grabatzen. Galderak egiten nizkien, ea beren bizitza nolakoa zen lehen, zein neurritan hartu zuten parte borrokan, iraultzaren ondoren zertan aldatu zitzaien bizimodua… Inoiz ez bezalako ikasketa izan zen hura niretzat, sekulako unibertsitatea. Han ulertu nuen iraultzaren benetako zentzua. Zientziaren eremutik nentorren  eta eboluzioan sinesten nuen. Niretzat gizakiaren gailurra muturreraino pentsatzea da eta besteekin pentsatzera iristea. Kubako nekazariekin ikusi nuen hori. Eztabaiden emaitza ez zen pentsamendu guztien arteko batuketa, pentsamendu guztien arteko sintesia baizik. Orduz geroztik argiago dut zer den iraultzaile izatea: pentsatzea eta besteekin pentsatzea, eta honen alde heriotzaraino borrokatzea. Geroztik badakit iraultza posible dela.

Kazetari, idazle, ekintzaile politiko, pentsalari… Nola definituko luke bere burua Eva Forestek? 

Ezin dut neure burua definitu. Zertan lan egiten dudan galdetu izan didatenean, gauza diferenteak egiten ditudala erantzun izan dut. Orain editorea naiz. Beste momentu batean, borrokalaria izango nintzateke mendian, adibidez. Baina gehien erakartzen nauena zirikatzea da, pentsamendu kritikoa egon dadin.

Laster elkarrizketa

En breve la entrevista

KRITIKA ANTOLOGIKOAK deritzon saila abiatzen dugu gaur. Hasteko bat, antologikoa benetan. Nahi duenak edo ausartzen denak egin beza komentarioa.

Literatura, noski

        Nik uste nuen zilegi dakidakeena eta etiko zaidana ezberdinak zirela, niri etiko dakidakeena eta zilegi zaidana ezberdinak diren bezala. Bistan da ezetz eta damu naiz lehenago ez ohartuaz. Damu, Aristotelesen eta Platonen liburuak bota baititut harrika kalera. Norbaitek ba al daki zer soinu egiten duen liburu filosofiko batek euriak busti duen kalea jotzean? Plisti. Papera asfaltoaren aurka, eta asfaltoa euriaren bide, eta nik uste nuena eta nik dakidana biak batera errekara. Ez dakit zer egin Savaterren liburuekin. Beharbada Xabier Montoiarentzat gordeko ditut, liburuko pertsonaien artean kokatu baitu bera. Zer doinu egingo ote dute Savaterren liburuek lurra jotzean? Plasta. Irekiko ote dira tximeleten itxura hartuz. Bai? Ez? Hauxe sentimenduen anabasa trinkoa eta mataza askaezina. Eta nik uste zilegi den oro ez dela etiko, eta etiko den oro zilegi ez! Nondik begiratzen den, ez al da hala? Zilegitasuna edo etikotasuna, bietako zein da gure izaeran nagusi? Zilegitasunaren etikotasuna? Etikotasunaren zilegitasuna?         Adibide bat. Eman dezagun ni ez naizen beste idazle batek Xabier Montoia izeneko pertsonaia asmatzen duela eta beste pertsonaien artean ipintzen duela bera, historiaren barruan, eta historiaren partaide. Eman dezagun Xabier Montoia izeneko pertsonaiak Xabier Montoia izeneko gizon benetakoaren antza duela, eta ni ez naizen idazle horrek (ez baita nire estiloa, dudan irakurle-klubekoek ongitxo dakitenez) ustezko narrazioa erabiltzen duela Xabier Montoia benetakoa iraintzeko, jipoitzeko, laidotzeko, zapuzteko. Inork ez du esango literaturaren ikuspuntutik zilegi ez denik, izan ere literaturan dena da zilegi, baita penagarri idaztea ere, baina batek baino gehiagok (zilegi zait pentsatzea) ez du etikotzat joko. Zilegi ere bazait ustea benetako Xabier Montoiak balizko idazle horren ama eta beren haragizko zerbitzuak diru truk eskaintzen duten emakumeen lanbide zilegia elkartuko dituela, irudimenean ez ezik, ahoan ere bai. Gakoa hor: egia noiz da gezur, eta gezurra noiz egia? Euskal hiria ala euskal idia? Hiriarena ala idiarena jo? Literatura, noski.

Extracto del reportaje “¿Hay alguien ahí?”, publicado en Mugalari (28/04/07), que ha provocado reacciones (indirectas).

http://www.javierortiz.net/voz/iturri/contacto-con-sarri

“Ahora se publicará la edición en castellano, porque pienso que una persona que no conozca el euskera no se puede perder todo este universo”. Estas eran las palabras del escritor y periodista Hasier Etxeberria en el año 2002, poco antes de la publicación de su libro Cinco escritores vascos. En este libro, traducción del ya publicado en euskera, se recogían las entrevistas que Etxeberria mantuvo con cinco de los escritores más prestigiosos de la literatura en euskera (Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Anjel Lertxundi, Ramon Saizarbitoria y Joseba Sarrionandia).   

El optimismo ante la publicación era latente: “yo sí que apostaría por Cinco escritores, seguro que vende tanto como un libro medio del catálogo de cualquier editorial mediana de España”. Con el paso de los años, el propio Hasier Etxeberria nos ha confesado que “el fracaso fue tan grande como la ilusión que tenía. Si en euskera se vendieron 3 libros, en castellano se vendió uno sólo, pero lo que más me dolió fue la falta de interés por parte de la comunidad literaria o los círculos universitarios”.  

Jorge Giménez también recuerda aquella experiencia: “aprovechamos la campaña de navidad del 2002, repartimos 150 libros de promoción, metimos publicidad en el suplemento Babelia y, la verdad, nos llevamos un susto terrible”. Y aunque estemos de acuerdo en que Cinco escritores no es un libro usual, este hecho puede servirnos para reflexionar.